Við búum í litríkum heimi
þótt það virðist ekki alltaf þannig.
Ef þú heldur prisma upp að hvítu ljósi
sérðu regnboga birtast.
Vísindamenn geta lesið í þennan regnboga
og komist að mörgu um eiginleika alheimsins.
Geta Hubbles til að rannsaka liti
býr að baki mörgum af hans mikilvægustu uppgötvunum.
Hubblecast þáttur 59: Lesið í regnbogann
Kynnir: Dr. J. einnig þekktur sem Dr. Joe Liske.
Komið þið sæl og verið velkominn í Hubblecast.
Hubble er frægur fyrir skarpar og nákvæmar myndir af himingeimnum
en fyrir vísindamenn gegnir geimsjónaukinn öðru
jafn mikilvægu hlutverki:
Að lesa í ljósið og kanna litbrigði alheimsins.
Á myndum Hubbles er aragrúi smáatriða.
En ef þú skoðar tiltekinn blett á myndinni
eru litaupplýsingarnar í raun fremur takmarkaðar.
Myndavélar sjónaukans fanga aðeins birtu fáeinna lita.
Þannig greina augu okkar líka liti.
En til að lesa alla söguna verða vísindamenn að nota eitthvað eins og þetta prisma
til að kljúfa ljósið og rannsaka birtu hvers litar
í regnboganum í meiri smáatriðum.
Segjum því bless við þessar fallegu myndir Hubbles...
og hæ við...
regnboga?!
Tja... næstum því.
Vísindamenn eru oft ekkert sérlega ljóðrænir svo þeir tala um litróf í stað regnboga.
Og í stað þess að sýna fallega liti
birta þeir mælingarnar sem gröf í vísindagreinunum sínum.
Gröfin eru einfaldlega leið til að sýna birtu mismunandi lita
í ljósi frá fyrirbæri.
Sá litli munur sem er á ljósu og dökku
getur geymt heilmiklar upplýsingar,
þar á meðal um efnasamsetningu, hitastig, hreyfingu
og fjarlægð fyrirbærisins.
Um borð í Hubble eru nokkur mælitæki sem geta gert mælingar af þessu tagi.
Þau virka á margan hátt eins og hátækniútgáfur af prisma
nema þau virka jafnvel á daufustu vetrarbrautir
og geta gert mjög nákvæmar mælingar á birtu.
Þessar mælingar búa að baki mörgum áhugaverðustu uppgötvunum Hubbles,
eins og greiningu á mismunandi gastegundum í lofthjúpum fjarreikistjarna.
Þegar ljós stjörnu ferðast í gegnum lofthjúp fjarreikistjörnu
stimplast ummerkin um efnin í lofthjúpnum í ljósinu
sem dökkar línur í litrófinu.
Þessar línur segja vísindamönnum nákvæmlega til um hvaða gastegundir
eru í lofthjúpi reikistjörnunnar.
Annað gott dæmi eru mælingar Hubbles á mjög fjarlægum vetrarbrautum
sem sjást aðeins sem örsmáir blettir á ljósmyndum.
Hér höfum við mynd frá Hubble
sem geymir fjölda fyrirbæra með mismunandi birtustig
og í mismikilli fjarlægð.
En ef við skoðum þessa mynd hér,
í vetrarbrautinni í miðjunni
getur þú séð hvernig við bætum við litrófsupplýsingum.
Þetta er litmynd en það sem við gerum er
að tvístra ljósinu frá öllum fyrirbærum í sviðinu í litróf
sem hér sjást í hvítum lit.
Svo í tilviki þessa fyrirbæris hér, sjáum við litrófið dreift út til annarar hliðarinnar
og út frá dreifingu ljóssins í þessu litrófi
getum við lært heilmargt um þessa vetrarbraut.
Litróf fjarlægrar vetrarbrautar sýnir úr hvaða efnum hún er.
Hvert efni hefur áhrif á eða gefur frá sér ljós á tiltekinn hátt
og birtist sem röð af björtum eða dökkum línum í litrófinu sem ljóstrar upp um tilvist þess.
Og með því að skoða hvernig þessar línur hliðrast í átt að rauð eða bláa endanum í litrófinu
sér Hubble hvort þær eru að nálgast eða fjarlægast okkur.
Í tilviki mjög fjarlægra fyrirbæra
segir rauðvikið okkur til um hversu fjarlæg vetrarbrautin er.
Litróf eru ekki eins milliliðalaus og aðlaðandi og ljósmyndir
en eru nauðsynleg tól fyrir stjörnufræðinga
til að opinbera leyndardóma alheimsins,
staðreyndir sem ekki er hægt að sjá, jafnvel á skörpustu ljósmyndum.
Þetta er Dr J sem kveður fyrir hönd Hubblecast.
Enn einu sinni hefur náttúran komið okkur skemmtilega á óvart.
Hubblecast er framleitt af ESA/Hubble í Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli í Þýskalandi.
Hubblessjónaukinn er alþjóðlegt samstarfsverkefni NASA og Geimstofnunar Evrópu.
www.spacetelescope.org
Handrit: ESA/Hubble. Þýðing: Sævar Helgi Bragason