Đây là chương trình Hubblecast
Với tin tức và hình ảnh từ NASA/ESA Hubble Space Telescope
Cùng du hành xuyên qua thời gian và không gian với Tiến sĩ J, hay tiến sĩ Joe Lisker
Tập 17_1: Những góc nhìn mới của bầu trời
Xin chào và hoan nghênh đến với tập Hubblecast đặc biệt của Hubble nhân dịp Kỉ niệm Năm Thiên văn 2009.
Cách đây 400 năm, Galileo Galilei lần đầu tiên dùng chiếc kính viễn vọng quan sát bầu trời đêm.
Vì vậy, chúng tôi quyết định sản xuất một series podcast đặc biệt về kính thiên văn
- công cụ tuyệt vời này đã thay đổi nhận thức của chúng ta về thế giới xung quanh mình.
Bằng cách đưa tầm nhìn của chúng ta ra xa hơn cả trí tưởng tượng của tổ tiên,
Công cụ tuyệt vời này, kính thiên văn đã mở ra con đường tìm hiểu sâu hơn và đúng hơn về tự nhiên.
—René Descartes, 1637.
Nhân loại đã quan sát vẻ đẹp quyến rũ của bầu trời đêm trong nhiều thiên niên kỷ
mà không hề nhận ra những ngôi sao trong thiên hà Milky Way của chúng ta chính là những mặt trời khác...
hay hàng tỷ thiên hà chị em tạo nên Vũ Trụ bao la này
... hoặc chúng ta chỉ là dấu chấm câu trong câu chuyện dài 13,7 tỷ năm của Vũ Trụ.
Nếu chỉ quan sát bằng mắt thường, ta sẽ không có phương tiện nào
để phát hiện các Hệ hành tinh quay quanh những ngôi sao khác.
xác định liệu sự sống có tồn tại ở đâu đó trong Vũ Trụ hay không.
Ngày nay, chúng ta đang trên con đường khám phá nhiều bí ẩn của Vũ Trụ,
chúng ta đang sống trong thời đại đặc biệt của những khám phá thiên văn
Tôi là Tiến sĩ J. và tôi sẽ đưa bạn đến thế giới của kính thiên văn,
một công cụ tuyệt vời mở cánh cửa đưa nhân loại ra Vũ Trụ.
EYES ON THE SKY Câu Chuyện Của Kính Thiên Văn.
Bốn thế kỷ trước, vào năm 1609, một người đàn ông bước ra ngoài cánh đồng ở gần nhà.
Ông hướng chiếc kính thiên văn tự tạo của mình lên Mặt Trăng, các hành tinh và những vì sao.
Ông chính là Galileo Galilei.
Thiên văn học đã hoàn toàn thay đổi.
Ngày nay, sau 400 năm kể từ lần đầu tiên Galileo dùng kính thiên văn để quan sát bầu trời,
các nhà thiên văn sử dụng những chiếc gương khổng lồ trên các đỉnh núi xa xôi để khảo sát bầu trời.
Kính thiên văn vô tuyến thu thập những tín hiệu yếu ớt và tiếng thì thầm ở ngoài không gian.
Các nhà khoa học thậm chí còn phóng kính thiên văn vào quỹ đạo Trái Đất,
ra bên ngoài khỏi sự nhiễu loạn của bầu khí quyển.
Và tầm nhìn từ bên ngoài không gian là một khung cảnh ngoạn mục!
Tuy nhiên Galileo, trên thực tế, không phải là người phát minh ra kính thiên văn.
Phát minh này thuộc về Hans Lipperhey, một người khá vô danh,
ông là người Hà Lan gốc Đức, một thợ làm mắt kính.
Nhưng Hans Lipperhey không bao giờ sử dụng chiếc kính thiên văn này để quan sát các vì sao.
Thay vào đó, ông nghĩ rằng sử dụng phát minh này sẽ có ích trong lĩnh vực hàng hải và quân sự.
Lipperhey đến từ Middelburg, thời đó là một thành phố thương mại lớn ở nước Cộng hòa Hà Lan mới thành lập.
Năm 1608 Lipperhey nhận thấy khi quan sát một vật ở xa
thông qua một thấu kính hội tụ và một thấu kính phân kỳ, vật thể sẽ được phóng đại,
nếu hai thấu kính được đặt ở khoảng cách hợp lý.
Và từ đó Kính Thiên văn ra đời!
Vào tháng 9 năm 1608 Lipperhey giới thiệu phát minh mới của ông với Hoàng tử Maurits của Hà Lan.
Đây là thời điểm thuận lợi giới thiệu phát minh này
vì vào thời điểm đó Hà Lan đang bước vào cuộc chiến tranh 80 năm với Tây Ban Nha.
Chiếc kính viễn thám mới này có thể phóng đại các vật thể và do đó
nó có thể phát hiện các tàu chiến và đoàn quân của kẻ địch ở vị trí rất xa mà mắt người khó có thể thấy.
Thực sự là một phát minh hữu ích!
Nhưng chính phủ Hà Lan đã chẳng bao giờ cấp cho Lipperhey bằng sáng chế cho chiếc kính của mình.
Lý do là nhiều người khác cũng cho rằng đây là phát minh của mình,
đặc biệt là đối thủ của Lipperhey, Sacharias Janssen.
Vụ tranh chấp này chẳng bao giờ được giải quyết.
Và cho đến tận ngày nay, nguồn gốc thực sự của kính thiên văn vẫn còn là điều bí ẩn.
Nhà thiên văn người Ý Galileo Galilei, cha đẻ của vật lý hiện đại,
đã nghe về kính thiên văn và quyết định tự tạo một chiếc kính cho riêng mình.
Galileo: Khoảng mười tháng trước, tôi nghe nói một người Hà Lan nào đó
đã chế tạo một chiếc kính phóng đại có thể quan sát được nhiều vật thể,
ở một khoảng cách rất xa đến mắt người quan sát, và cứ như nó ở ngay gần đó.
Galileo là nhà khoa học vĩ đại nhất vào thời đó.
Ông cũng là người ủng hộ mạnh mẽ quan điểm về một thế giới quan mới
của nhà thiên văn học người Ba Lan Nicolaus Copernicus,
người cho rằng Trái Đất quay quanh Mặt Trời thay vì theo cách khác.
Dựa trên những gì ông đã nghe được về kính viễn vọng Hà Lan, Galileo đã chế tạo chiếc kính của riêng mình.
Với chất lượng tốt hơn nhiều.
Galileo: Cuối cùng, với nhiều công sức và chi phí đã bỏ ra,
tôi đã thành công chế tạo cho riêng mình một công cụ tuyệt vời
những vật thể được quan sát qua nó lớn hơn hẳn 1000 lần so với khi nhìn bằng mắt thường.
đã đến lúc hướng chiếc kính thiên văn này lên bầu trời.
Tôi đã đưa ra những quan điểm và bằng chứng rằng bề mặt của Mặt Trăng không bằng phẳng, đồng nhất
và có hình mặt cầu hoàn hảo như điều mà những nhà triết học tin,
thay vào đó là bề mặt gồ ghề, thô ráp và đầy vết hố và mô cao,
không giống như bề mặt của Trái Đất.
Một cảnh quan với các miệng hố, núi non và thung lũng. Một thế giới như của chính chúng ta!
Vài tuần sau, vào tháng 1 năm 1610, Galileo quan sát Sao Mộc.
Ông đã nhìn thấy 4 chấm sáng nhỏ gần hành tinh này, thay đổi vị trí qua từng đêm với Sao Mộc.
Trông giống như một điệu ba-lê của các vệ tinh quay quanh hành tinh này
Bốn chấm sáng này sau đó được gọi là bốn Mặt Trăng Galile của Sao Mộc.
Galileo còn khám phá ra điều gì nữa?
Đó là các pha của Sao Kim! Cũng như Mặt Trăng, Sao Kim cũng tròn rồi lại khuyết.
Hai vành tai kỳ lạ của Sao Thổ.
Những vết đen trên Mặt Trời.
Và, tất nhiên, các ngôi sao. Với số lượng hàng ngàn, thậm chí hàng triệu.
Những ngôi sao qúa mờ để quan sát bằng mắt thường.
Giống như nhân loại vừa được tháo chiếc màn che mắt.
Có cả một Vũ Trụ để khám phá ở ngoài kia.
Tin tức về chiếc kính thiên văn lan rộng khắp châu Âu như vũ bão.
Ở Prague, tại cung điện của Hoàng đế Rudolph II, Johannes Kepler đã cải tiến thiết kế của kính thiên văn.
Tại Antwerp, nhà vẽ bản đồ người Hà Lan, Michael van Langren, đã vẽ những tấm bản đồ chi tiết đầu tiên về Mặt Trăng,
cho thấy những khu vực ông cho là các lục địa và đại dương.
Và Johannes Hevelius, một nhà sản xuất bia giàu có ở Ba Lan,
đã chế tạo chiếc kính thiên văn khổng lồ tại đài quan sát của ông ở Danzig.
Đài quan sát này lớn đến nỗi nó cje phủ cả ba mái nhà!
Nhưng có lẽ kính thiên văn tốt nhất vào thời đó là của Christiann Huygens ở Hà Lan.
Năm 1655, Huygens phát hiện ra Titan, mặt trăng lớn nhất của sao Thổ.
Vài năm sau, các quan sát của ông cho thấy hệ thống vành đai Sao Thổ -
thứ mà Galileo chưa bao giờ hiểu nổi.
Và cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng: Huygens đã quan sát thấy những vết tối
và những phần mỏm sáng ở vùng cực trên Sao Hỏa.
Có thể có sự sống ở thế giới xa xôi này? Câu hỏi làm bận tâm các nhà thiên văn cho đến ngày nay.
Kính thiên văn học đời đầu đều là kính thiên văn khúc xạ,
dùng thấu kính để thu thập và hội tụ ánh sáng của thiên thể.
Sau này các thấu kính được thay thế bằng gương.
Kính thiên văn phản xạ đầu tiên được chế tạo bởi Niccolò Zucchi
và sau đó được hoàn thiện bởi Isaac Newton.
Vào cuối thế kỉ 18, những chiếc gương lớn nhất thế giới được đúc bởi William Herschel,
một nhạc công đàn organ sau này trờ thành nhà thiên văn học, làm việc cùng với em gái của ông là Caroline.
Trong nhà của họ ở Bath, Anh. Herschels rót kim loại nóng chảy đỏ vào một chiếc khuôn và khi nó nguội đi,
họ đánh bóng bề mặt đến khi nó có thể phản chiếu ánh sáng từ những ngôi sao.
Trong suốt cuộc đời, Herschel đã chế tạo hơn 400 chiếc kính thiên văn.
Cái lớn nhất to đến nỗi
ông phải cần đến 4 người hỗ trợ để vận hành dây kéo, bánh xe và ròng rọc
để có thể bám theo chuyển động của các ngôi sao trên bầu trời đêm, do chuyển động tự quay của Trái Đất.
Lúc đó Herschel như một người quan sát, ông quét toàn bộ bầu trời,
ông lên danh mục cho hàng trăm tinh vân và những ngôi sao đôi mới phát hiện.
Ông cũng phát hiện ra rằng thiên hà Milky Way (Dải Ngân Hà) của chúng ta phải là một đĩa phẳng.
Và ông thậm chí còn đo được chuyển động của Hệ Mặt Trời
trong đĩa này bằng cách quan sát sự tương quan trong chuyển động của sao và hành tinh.
Và sau đó vào ngày 13 tháng 3 năm 1781, ông phát hiện ra một hành tinh mới - Sao Thiên Vương.
Hai trăm năm sau, tàu thăm dò Voyager 2 của NASA đã cho ta cái nhìn cận cảnh về hành tinh xa xôi này.
Ở vùng ngoại ô xanh mát và trù phú ở trung tâm Ireland,
William Parsons, bá tước đời thứ III vùng Rosse, đã xây dựng chiếc kính thiên văn lớn nhất thế kỉ 19 .
Với một chiếc gương kim loại khổng lồ có đường kính 1,8m, chiếc kính thiên văn lớn này được gọi là
"Thuỷ quái vùng Parsonstown".
Vào những đêm không trăng, vị Bá tước ngồi cạnh thị kính, bắt đầu chuyến hải trình vào biển Vũ Trụ bao la.
Đến tinh vân Orion - ngày nay được biết đến là một vườn ươm sao.
Sự huyền bí của Tinh vân Con cua bí ẩn, phần còn lại của vụ nổ supernova.
Và Tinh vân Xoáy nước? Bá tước Rosse là người đầu tiên để ý đến hình dạng xoắn ốc hùng vĩ của nó.
Thực ra đó là một thiên hà giống như Dải Ngân Hà của chúng ta,
với những đám mây hỗn tạp gồm bụi tối và khí phát sáng,
chứa hàng tỷ ngôi sao, và - biết đâu - ở đó có những hành tinh tương tự như Trái Đất.
Kính thiên văn giống như một chiếc tàu để chúng ta khám phá Vũ Trụ.
Cảm ơn các bạn vì đã đồng hành cùng tôi trong tập đầu tiên của series đặc biệt này.
Chúng ta đã tìm hiểu sự ra đời của kính thiên văn và cách chúng mở đường cho chúng ta đến với Vũ Trụ.
Lần tới chúng ta sẽ xem cách mà các nhà thiên văn học sử dụng những tấm gương còn lớn hơn nữa để nhìn xa hơn.
Tôi là Tiến sĩ J. đồng hành cùng Hubblecast.
Một lần nữa, tự nhiên khiến chúng ta phải kinh ngạc, còn hơn cả trí tưởng tượng hoang dại của nhân loại.
Hubblecast được sản xuất bởi ESA/Hubble tại Tổ chức Nghiên cứu Thiên văn học châu Âu tại Nam Bán cầu (Đức).
Sứ mệnh Hubble là dự án hợp tác quốc tế giữa NASA và Cơ quan Vũ Trụ châu Âu