Hringþoka markar eitt af lokastigunum
í ævi stjörnu á borð við sólina okkar.
Nærri ævilokum sínum, áður en allt eldsneytið er uppurið,
þenur stjarna út ytri lög sín.
Síðan örvar geislun stjörnunnar þessi lög
svo þau taka að skína skært og leiða í ljós heillandi myndanir
sem vísindamenn eru enn að reyna að skilja.
Hubblcast þáttur 61: Ferðalag um NGC 5189
Kynnir: Dr. J., einnig þekktur sem Dr. Joe Liske
Komið þið sæl og verið velkomin í Hubblecast
Í fyrri þáttum höfum við skoðað margar myndir Hubbles af hringþokum
og fjallað um það sem þær hafa að segja okkur um örlög sólarinnar okkar.
Í þessum þætti munum við skoða nánar eina af þessum
hringþokum sem, ólíkt mörgum öðrum,
líkist skífu reikistjörnu ekki neitt.
Þessi hringþoka ber skráarheitið NGC 5189
sem hljómar eflaust ekki mjög spennandi.
Þegar hún fannst á 19. öld
sýndu sjónaukar þess tíma lítil sem engin smáatriði.
En framfarir í sjónaukum síðastliðna eina og hálfa öld hafa borið ávöxt.
Um árabil var besta myndin af þessu fyrirbæri
tekin með NTT sjónauka Stjörnustöðvar Evrópulanda á suðurhveli
sem sýnir flókna þyrillögun NGC 5189.
Síðan kom glæsileg mynd frá 8 metra Gemini suður sjónaukanum.
En ef þú beinir Hubble að þokunni...
Tja, ef þú beinir Hubble að henni, færðu að sjá nokkur glæsileg smáatriði
sem mörg hver hafa aldrei sést áður.
Og það er auðvitað vegna þess einstaka útsýnis sem Hubbles hefur
fyrir ofan lofthjúp jarðar.
Ef við þysjum inn að þokunni, sem við getum þökk sé hárri upplausn Hubbles,
sjáum við þessa mjög þéttu kekki í gasskýjunum.
Hubble hafði séð slíka kekki áður, til dæmis í Gormþokunni.
Það sem hér gengur á er að geislunin frá deyjandi stjörnunni
er að móta lögun þessara kekkja
og mynda glóandi mynstur sem minna á stafnhöggbylgjur
eins og myndast þegar steinn klýfur straumharða á.
Allir þessir kekkir vísa í átt að miðri þokunni.
Kekkirnir í NGC 5189 minna okkur á hversu stórar hringþokur eru.
Þeir virðast fremur smáir á myndinni
en eru í raun álíka stórir og sólkerfið okkar.
Stjarnan í miðri þokunni, þéttur hvítur dvergur,
er alltof lítill til að birtast okkur öðruvísi en ljósdepill
þótt hann sé álíka stór og jörðin.
Þyrillögun NGC 5189 er sennilega augljósasta einkennið
og gefur henni gælunafnið „Þyrilhringþokan“.
Mynstrið líkist vatni sem sprautast úr garðúðara
og má líklega rekja til þess að stjarnan snýst og vaggar þegar hún varpar efni frá sér.
Svipaðar myndanir hafa sést áður,
einkum í hringþokum sem hafa tvístirni í miðjunni,
en hvort ein eða tvær stjörnur séu í hjarta NGC 5189
er enn á huldu.
Svo lögun þokunnar og vísindin á bakvið hana
er enn um sinn heillandi rannsóknarefni stjörnufræðinga.
Þetta er Dr. J sem kveður fyrir hönd Hubblecast.
Rétt einu sinni kemur náttúran okkur skemmtilega á óvart.
Hubbleast er framleitt af ESA/Hubble í Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli í Þýskalandi.
Hubblessjónaukinn er alþjóðlegt samstarfsverkefni NASA og Geimvísindastofnun Evrópu.
www.spacetelescope.org
Handrit: ESA/Hubble. Þýðing: Sævar Helgi Bragason