Stjörnufræðingar hafa með hjálp Hubblessjónauka NASA og ESA
séð miklar breytingar í lofthjúpi fjarlægrar reikistjörnu.
Skömmu eftir að öflugur sólblossi baðaði hana
í orkuríkum röntgengeislum
sáu vísindamennirnir lofthjúp reikistjörnunnar rjúka hratt út í geiminn.
Þessir ofsafengnu atburðir í 63 ljósára fjarlægð frá jörðinni hafa veitt stjörnufræðingum
fyrstu svipmyndina af veður- og loftslagsbreytingum
á reikistjörnu fyrir utan sólkerfið okkar.
Í boði Geimvísindastofnunar Evrópu (ESA) og NASA
Hubblecast þáttur 56: Miklar breytingar á fjarlægri reikistjörnu
Kynnir: Dr. J, einnig þekktur sem Dr Joe Liske
Á reikistjörnunni HD 189733b er himininn blár en ekkert annað sem minnir á jörðina.
Hún er gasrisi sem svipar til Júpíters en er mjög nálægt sinni móðurstjörnu,
miklu nær en nokkur reikistjarna í sólkerfinu okkar er við sólina.
Þar er þess vegna mjög hlýtt loftslag, þar sem hitastigið fer yfir 1000°C.
Árið 2010 notaði hópur vísindamanna Hubblessjónaukann til að rannsaka reikistjörnuna
og aftur árið 2011 þegar hún gekk fyrir móðurstjörnuna.
Þegar reikistjarnan er baklýst á þennan hátt, skilur lofthjúpur hennar eftir fingraför
í ljósi stjörnunnar sem gerir stjörnufræðingum kleift að kanna það sem þar á sér stað
á kvarða sem væri alltof lítill til að ljósmynda beint.
Fyrstu mælingarnar sýndu ekki margt áhugavert.
Vísindamennirnir höfðu vonast til að staðfesta það sem þeir höfðu séð einu sinni áður
á annarri reikistjörnu,
efri lög lofthjúpsins streyma hægt og rólega út í geiminn
vegna hins sterka ljóss frá stjörnunni.
En fyrstu mælingar Hubbles af HD 189733b
sýndu engin merki um lofthjúpinn rjúka burt.
En ef fyrstu mælingarnar voru fremur leiðinlegar,
voru næstu mælingar það alls ekki.
Skömmu áður en þeir hófu að rannsaka með Hubble í annað sinn,
greindi Swift gervitunglið risablossa frá yfirborði stjörnunnar
sem sendi frá sér öfluga geislun, þar á meðal röntgengeisla sem steikja lofthjúpinn.
Þessi öflugi blossi var líkari þeim sólblossum
sem trufla fjarskiptatungl á braut um jörðina.
Þegar reikistjarnan kom í ljós nokkrum stundum síðar, höfðu miklar breytingar orðið.
Þar sem þeir höfðu áður séð rólega reikistjörnu árið 2010
sáu þeir lofthjúp hennar rjúka burt árið 2011.
Gasstrókur streymdi burt frá reikistjörnunni
sem glataði að minnsta kosti 1000 tonnum af gasi úr lofthjúpnum á sekúndu.
Hópurinn telur að röntgengeislunin frá blossanum
geti líklega útskýrt þessa uppgufun lofthjúpsins sem Hubble kom auga á.
Þessi tegund geislunar hefur næga orku til að feykja
ögnum í lofthjúpnum burt frá reikistjörnunni.
Aðrir áhugaverðir möguleikar eru þó uppi
sem allir tengjast virkni stjörnunnar.
Til dæmis gætu árstíðasveiflur í röntgengeislun sem berst frá stjörnunni
fremur en skyndileg áhrif blossans
hafa orsakað breytingarnar milli áranna 2010 og 2011.
Þetta væri svipað og 11 ára sólblettasveifla sólarinnar.
Hópurinn hyggst gera fleiri mælingar með Hubble
og XMM-Newton röntgengeimsjónauka ESA
til að negla niður nákvæmlega það sem orsakaði uppgufun lofthjúpsins.
En burtséð frá orsökinni, er þetta í fyrsta sinn sem vísindamenn hafa séð
greinilegar breytingar á lofthjúpi fjarreikistjörnu.
Handrit: ESA/Hubble. Þýðing: Sævar Helgi Bragason