Voor het sinds astronauten hem in mei 2009 bezochten, opent Hubble zijn verbeterde ogen.
Gloednieuw en gerepareerde instrumenten hebben de spectaculaire mogelijkheden onthuld waar Hubble's observatorium nu toe in staat is.
Het moment waarop velen hebben gewacht, is aangekomen: Hubble is terug, .. en meer capabel dan ooit tevoren!
INHOUD: 00'53" INTRO: Mei 2009 Hubble nieuwe camera WFC3 02'14" Arendsnevel 03'28" Stephan's quintet 04'29" Vlindernevel 05'46" Abell 370's boog & Einstein's relativiteitstheorie 07'09" Eta Carina 07'42" N132d, in de Grote Magelhaense Wolk 08'17" Markarian 817, een spiraalstelsel met actieve kern 08'43" Omega Centauri, een rijkgevuld bolvormig cluster
Dit is de Hubblecast!
Nieuws en beelden van de NASA/ESA Hubble ruimtetelescoop.
Reizend door ruimte en tijd met uw gastheer, dr. J. (a.k.a. dr. Joe Liske).
Hallo, en welkom terug bij de Hubblecast.
Ik ben er zeker van dat sommigen van u zullen hebben opgemerkt dat we recentelijk geen nieuwe beelden van onze favoriete telescoop hebben ontvangen.
Dat is natuurlijk omdat in mei 2009, moedige astronauten 30 uur in de ruimte hebben gewandeld om Hubble te repareren en sommige instrumenten te vervangen.
Wel hierin is Hubble vrij uniek: hij is de enige ruimtetelescoop die door mensen onderhouden kan worden,
en de astronauten hebben echt heel wat bereikt bij hun laatste bezoek.
En nu zijn de vruchten daarvan zichtbaar voor iedereen..
In deze episode zullen we laten u Hubble's eerste waarnemingen zien, nadat het deze onderhoudsbeurt kreeg.
De nieuwe beelden laten verscheidene astrophysische fenomenen zien,
variërend van een insect-achtige planetennevel (de Vlindernevel), .. tot één van die enorme sterrenclusters die als een kosmisch vergrootglas werkt (Abell 370).
Als nieuwe instrumenten van de aarde naar Hubble worden meegenomen,
moeten ze eerst gereinigd worden van alle gassen binnenin, omdat die de werking van de telescoop kunnen verstoren.
Dit proces heet 'uit-gassen'.
Als dit proces is voleindigd, werken wetenschappers samen met ingenieurs om te verzekeren dat de instrumenten correct zijn gekalibreerd,
zodat de telescoop echt top-kwaliteit data zal verzamelen.
Na een indrukwekkende 16 jaar diensttijd, heeft de veel-gevierde WFPC2 (de Wide Field Camera 2) nu zijn dienstverband beëindigd.
Daarvoor in de plaats hebben we nu de WFC3, de Wide Field (groothoek) Camera 3.
Deze nieuwe camera heeft beelden vastgelegd van een stellaire jet, zo'n 7.500 lichtjaren bij ons vandaan, in de Carina nevel.
Hier veroorzaakt een baby-ster, van zo'n 8x de massa van onze Zon, nogal wat oproering..
Wat de WFC3 in beeld heeft gebracht, is een pilaar van gas
en het is het centrum van die gaswolk waar de jonge ster vorm krijgt.
Welnu, deze ster is omgeven door dat wervelende gas en sterrenstof
en een deel van dat materiaal wordt door de zwaartekracht naar de ster toegetrokken.
Als resultaat van dit tumulueuze proces wordt er een jet uitgeblazen.
Deze komt in contact met dat gas en sterrenstof, hetgeen schokgolven en intense hitte veroorzaakt
die het omliggende gas doet ioniseren en gloeien.
Werkelijk, deze WFC is de meest krachtige camera die ooit de ruimte werd ingestuurd,
en zijn nieuwe mogelijkheden in het zichtbare en het infrarode spectrum, zijn een combinatie die niet beter zou kunnen zijn.
En, het complementeert Hubble's overige instrumentarium, vooral de Advanced Camera for Surveys.
Als we van het zichtbare naar het infrarode spectrum gaan, in de Carina nevel
verdwijnen de nevels en komt de baby-ster met zijn emissie-jets te voorschijn.
WFC3’s indrukwekkende infrarood-mogelijkheden hebben honderden sterren en de jet zelf doen verschijnen, die verborgen waren achter sterrenstof en gas.
"Stephan’s Quintet" is een prachtige collectie van 5 sterrenstelsels.
Vier hiervan zijn letterlijk bij elkaar gebonden
En terwijl ze met ernorme snelheden tegen elkaar botsen
wordt er gas van deze sterrenstelsels weggerukt en zijn die herkenbare staarten.
Wel, astronomen nemen aan dat fusies van sterrenstelsels zoals we die hier zien,
één van de basisprocessen zijn waardoor sterrenstelsels zich kunnen ontwikkelen.
En daarom helpt het bestuderen van fusies ons te begrijpen hoe sterrenstelsels de vorm kregen die we tegenwoordig waarnemen.
De nieuwe WFC3's detectoren zijn zeer gevoelig, en
tezamen met zijn groothoek-zichtsveld zal het Hubble's ontdekkingskracht met 20 à 30x versterken!
Dit groothoek-zicht en WFC3's hoge resulutie zullen forensische zoektochten mogelijk maken, die naar antwoorden leiden op onze vragen over botsingen en fusies tussen sterrenstelsels,
zoals we die zien in de mooie, wervelende chaos van Stephan's Quintet.
WFC3 heeft ook ingezoomd op een wel erg heet, kosmisch 'insect':
NGC 6302 is een planetaire nevel, beter bekend als Bug nebula (insectennevel, of vlindernevel).
En waarom dat zo is, een duidelijk..
De bron van de nevel is een extreem hete ster, aan het einde van zijn cyclus, die ooit zo'n 5x de massa van onze Zon had.
Deze heeft zich nu ontwikkelde tot een rode gigant, en zijn bestaan zal binnenkort eindigen, maar dat zal niet rustig verlopen..
De resolutieverbetering met de WFC3 is wel duidelijk, maar dit nieuwe beeld onthult nog zo veel meer...
WFC3 is uitgerust met een brede variëteit aan filters die licht kunnen isoleren dat door de verschillende chemische elementen werd uitgestraald,
wat astronomen in staat stelt eigenschappen van de gasnevel af te leiden, zoals temperatuur, dichtheid, en compositie.
De roodachtige, buitenste hoeken van de nevel is licht dat door stikstof werd uitgestraald,
het koudste gas zichtbaar in de afbeelding.
De witte gebieden zijn regio's zijn afkomstig van een verborgen, centrale ster die zwavel uitstoot,
en waar snel en langzaam bewegende gassen op elkaar botsen, en schokgolven veroorzaken.
De afbeelding laat nog meer zien dat erop wijst dat zich daar een ster bevindt,
zoals die dichtere klodders in de emissie die mogelijk de druk van die ster hebben weerstaan.
Hubble’s onlangs gerepareerde ACS (Advanced Camera for Surveys) heeft een fascinerend sterrencluster waargenomen, genaamd 'Abell 370'.
Dit is één van de plekken in het heelal waar Einstein's Relativiteitstheorie echt tot leven komt.
De afbeelding heeft het fenomeen van een 'zwaartekrachtlens' vastgelegd.
Als een sterrenstelsel zich achter een zeer massief object (zoals een sterrencluster) bevindt,
dan wordt het licht van het achterliggende sterrenstelsel afgebogen door de zwaartekracht van het voorliggende cluster, wanneer dat licht het cluster passeert.
Dit proces kan de vorm van het achterliggende sterrenstelsel op de afbeelding behoorlijk veranderen, en meestal zien we dan een boog.
Ook vergroot dit proces de afbeelding van dat achterliggende sterrenstelsel. Het voorliggende cluster werkt dus als een kosmisch vergrootglas.
Ofschoon Abell 370 ook door andere telescopen werd vastgelegd, is deze opname, genomen door Hubble's ACS, momenteel toch de meest gedetailleerde.
De kromming van de grote, oranje-achtige boog, verandert ineens daar waar de zwaartekracht van enkele kleinere sterrenstelsels het licht vervormt.
Deze opvallende boog lijkt meerdere malen in de afbeelding terug te komen.
alsof het wordt gekopieerd en in andere hemelgebieden wordt geprojecteerd.
Een ander groots voorbeeld van Hubble's verbeterde zicht komt tot uiting in de arm van een spiraalstelsel rechtsonder in de afbeelding.
De arm is sterk verbogen of verstoord door een voorliggend sterrenstelsel.
Het nieuwe Cosmic Origin Spectrograph (COS),
en de gerepareerde Space Telescope Imaging Spectrograph (STIS),
bieden ons de mogelijkheid om de spectra in ultra-violet te bestuderen.
Astronomen hebben deze instrumenten op Eta Carina gericht,
een nogal groot en instabiel binair stelsel.
Dit sterrenpaar neigt geweldadige uitbarstingen te geven
en astronomen hebben de COS en STIS gebruikt om enkele elementen van het materiaal te identificeren dat zo geweldadig door dit duo wordt uitgestoten.
Hubble heeft ook de situatie na het bestaanseinde van een massieve ster in de Grote Magelhaense Wolk (LMC) vastgelegd,
een onregelmatig sterrenstelsel, dichtbij onze eigen Melkweg.
Het object, genaamd "N132d", bevindt zich ruwweg 170.000 lichtjaar bij ons vandaan,
en biedt een uitzonderlijke gelegenheid om het bestaan en het vergaan van een massieve ster forensisch te analyseren.
Naast deze indrukwekkende afbeelding in het zichtbare bereik met een roze gas-emissiewolk en zachte paarse slierten,
geeft het COS-instrument astronomen ook hints over het chemische proces, diep binnen in de ster.
Een ander hemelobject, die met Hubble's nieuwe en gerepareerde twee instrumenten werd bespioneerd,
is het balkspiraalstelsel Markarian 817.
Nu, dit stelsel heeft een zeer heldere kern wat wordt veroorzaakt door een super-massief Zwart Gat dat zich in haar centrum herbergt,
dat zich voedt met gas uit het sterrenstelsel.
Dit wordt een actieve galactische kern genoemd (AGN).
In veel andere sterrenstelsels, kan die actieve kern zo helder zijn dat die krachtiger straalt dan het gehele omliggende sterrenstelsel.
Wat eruit ziet als een heldere, versierde 'Kerstboom',
Deze afbeelding is maar een klein deel van het enorme, bolvormige sterrencluster Omega Centauri.
Hoewel het door zwaartekracht bijeen wordt gehouden, bevinden de sterren in dit cluster zich wel in verschillende stadia van hun bestaan.
En, dankzij WFC's gevoeligheid kunnen we worden getracteerd op een prachtige verscheidenheid sterren:
van geel-witte sterren in het midden van hun bestaan (zoals onze eigen Zon), tot aan rode giganten (die nabij hun bestaanseinde zijn).
Hoewel de sterren zich dichtbij elkaar bevinden, maakt WFC's capaciteit is groot genoeg om de afzonderlijke sterren toch scherp in beeld te krijgen.
Hubble is al in zijn 19e dienstjaar van waarnemingen, maar blijft een oplettend oog houden op het heelal.
Al is Hubble dan misschien halwege de gebruiksduur qua verwachting voor ruimtetelescopen, zijn productiviteit is beslist nog niet aangetast.
Uitgerust met een krachtige paar nieuwe en gerepareerde instrumenten,
continueert dit wetenschappelijke icoon zijn missie om de raadselen van de kosmos te ontrafelen,
en ons in verbinding te brengen met het verre verleden, en .. om ons reden te geven voor een volgende episode!
Ik ben dr. J. en dit is het einde van deze Hubblecast.
.. Eens opnieuw, heeft de natuur ons verrast, veel verder dan we ons hebben durven inbeelden.
Hubblecast werd geproduceerd door ESA/Hubble op het Europese Zuidelijke Observatorium, in Duitsland.
De Hubble missie is een internationaal samenwerkingsproject van NASA en de European Space Agency.
Transcriptie door ESA/Hubble; vertaling M.Smit.
Nu dat u meer weet over Hubble (in de ruimte), kunt u ook zorgen dat u op de hoogte komt van het laatste nieuws over de telescopen (op aarde):
De 'ESOcast' brengt u het meest interessante onder aandacht van het Europese Zuidelijke Observatorium met zijn krachtige telescopen, dat waarneemt hoog op het Chileense Andesgebergte;
daar op het zuidelijke halfrond waar zich de beste lokaties bevinden om astronomische waarnemingen te doen.